Op reis met Zapata: Hoe zingen de geschiedenis dichtbij brengt

Tijdens onze rondreis door het zuiden van Mexico viel het me op hoe vaak ik één naam tegenkwam: Emiliano Zapata. Geen dorp te klein, geen stad te groot, of er was wel een straat, een plein, een standbeeld of een school naar hem vernoemd. ‘Avenida Emiliano Zapata’, ‘Plaza Zapata’, ‘Escuela Zapata’ zijn naam dook werkelijk overal op.  Zonder het zingen van Canto General was me dit nooit opgevallen. Zijn naam zou een vreemde gebleven zijn, een lokale held waar ik achteloos aan voorbij was gegaan.

Emiliano Zapata

Wie was Emiliano Zapata?

Emiliano Zapata (1879–1919) was één van de belangrijkste figuren van de Mexicaanse Revolutie (1910–1920). Geboren in Anenecuilco, in de deelstaat Morelos, groeide hij op in een boerenfamilie. Al op jonge leeftijd verzette hij zich tegen het onrecht dat grote landeigenaars de boeren oplegden. De dorpsgronden, ooit gemeenschappelijk bezit, werden beetje bij beetje onteigend door rijke eigenaren van haciendas, waardoor veel boeren in armoede en afhankelijkheid terechtkwamen.

Toen de Mexicaanse Revolutie uitbrak, sloot Zapata zich aan bij de strijd tegen dictator Porfirio Díaz. Maar hij had zijn eigen, specifieke doel: het teruggeven van land aan de boeren. Hij stelde het beroemde Plan de Ayala op, waarin hij eiste dat het land opnieuw verdeeld zou worden. Zijn strijdkreet, "¡Tierra y Libertad!" (Land en Vrijheid), werd symbool voor zijn beweging.

Zapata leidde jarenlang een guerrillaoorlog vanuit het zuiden van Mexico. Hij werd zowel bewonderd als gevreesd. Op 9 april 1919 nodigde generaal Jesús Guajardo hem uit voor een ontmoeting. Zapata werd onthaald met een kogelregen en stierf.

Josefa Espejo en Emiliano Zapata

Een man van het volk – en van velen

Emiliano Zapata was niet alleen een revolutionair leider, maar ook een man met een levendig en soms turbulent privéleven. Hij stond bekend als charismatisch, aantrekkelijk en gepassioneerd – eigenschappen die hem populair maakten, zowel onder zijn volgelingen als bij de vrouwen in zijn omgeving.

Zapata trouwde met Josefa Espejo in 1911. Zij kwam uit een vooraanstaande familie in zijn geboortestreek Morelos. Zij werd vaak ‘La Generala’ genoemd – de vrouwelijke generaal – en stond hem bij, ondanks het feit dat hij meerdere buitenechtelijke relaties had.  Want naast zijn huwelijk had Zapata inderdaad verschillende buitenechtelijke relaties, wat in die tijd – zeker binnen machoculturen zoals in het rurale Mexico – niet ongewoon was voor een man in zijn positie. Hij erkende meerdere kinderen en volgens historici had hij tussen de acht en vijftien kinderen bij verschillende vrouwen. In sommige dorpen in Morelos wonen tot op vandaag mensen die zich met trots ‘afstammeling van Zapata’ noemen.

Zingen als reisgids

Toen wij als koor Canto General instudeerden, kwamen we terecht in de wereld van Pablo Neruda’s poëzie en Mikis Theodorakis’ muziek: fel, rauw, hoopvol. Ik herinner me nog goed hoe we de naam ‘Zapata’ en ‘Me-xi-co’ zongen met vurige akkoorden en ritmische intensiteit. Toen was het muziek. Kunst. Maar nu, wandelend door Mexicaanse straten die zijn naam dragen, werd het geschiedenis die ademt. En dat is wat zingen kan doen.  Zingen maakt geschiedenis voelbaar. En soms zelfs zichtbaar, op straatnaambordjes, op schoolmuren, op pleinen in een ver land.